افزایش هزینه انرژی در جهان، نگاه خریداران و سازندگان را به کیفیت ساخت‌وساز و میزان مصرف انرژی ساختمان‌ها تغییر داده است. امروزه قیمت یک واحد مسکونی تنها به متراژ، موقعیت جغرافیایی و امکانات آن محدود نمی‌شود؛ بلکه هزینه‌های گرمایش، سرمایش و نگهداری ساختمان نیز نقش مهمی در ارزش اقتصادی ملک دارند.
بر اساس گزارش ویژه سال ۲۰۲۶ آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، ساختمان‌ها حدود ۳۰ درصد انرژی نهایی جهان و نزدیک به نیمی از برق مصرفی را به خود اختصاص می‌دهند. این آمار نشان می‌دهد که بهینه‌سازی مصرف انرژی در ساختمان‌ها، علاوه بر اهمیت زیست‌محیطی، به یکی از عوامل مؤثر بر هزینه زندگی و اقتصاد بازار مسکن تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، ساختمان‌هایی که از عایق‌کاری مناسب، پنجره‌های کارآمد و تجهیزات گرمایشی و سرمایشی کم‌مصرف برخوردارند، می‌توانند هزینه بهره‌برداری کمتری برای ساکنان ایجاد کنند. به همین دلیل، بهره‌وری انرژی به‌تدریج به یکی از معیارهای مهم در ارزیابی کیفیت و ارزش اقتصادی ساختمان تبدیل می‌شود.
سهم ساختمان‌ها از مصرف انرژی جهان چقدر است؟
بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، مصرف انرژی ساختمان‌های جهان در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۳۱ اگزاژول رسیده است؛ رقمی که نزدیک به ۳۰ درصد کل مصرف نهایی انرژی جهان را تشکیل می‌دهد.
حدود ۳۹ درصد انرژی مصرفی ساختمان‌ها از برق و ۳۵ درصد از سوخت‌های فسیلی، عمدتاً گاز طبیعی، تأمین می‌شود. این میزان مصرف نشان می‌دهد که عملکرد انرژی ساختمان‌ها تأثیر قابل‌توجهی بر هزینه‌های خانوارها و تقاضای انرژی در سطح جهان دارد.
حدود ۸۰ درصد زیربنای ساختمان‌های جهان به واحدهای مسکونی اختصاص دارد و خانه‌ها نزدیک به دوسوم انرژی مصرفی این بخش را به خود اختصاص می‌دهند. یک‌سوم باقی‌مانده نیز مربوط به ساختمان‌های خدماتی مانند مراکز اداری، تجاری و سایر فضاهای عمومی است.
با وجود گسترش تجهیزات کم‌مصرف، سرعت بهبود بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها کاهش یافته است. در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹، شدت مصرف انرژی ساختمان‌ها سالانه نزدیک به ۲ درصد بهبود پیدا می‌کرد؛ اما این میزان در دهه جاری به حدود یک درصد رسیده است.
طبق گزارش IEA، در صورت ادامه سیاست‌های فعلی، شدت مصرف انرژی ساختمان‌ها تا سال ۲۰۳۵ تنها ۷ درصد نسبت به سال ۲۰۲۵ کاهش خواهد یافت. در مقابل، با اجرای استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر و افزایش سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پربازده، امکان کاهش ۲۶ درصدی این شاخص وجود دارد.
کیفیت ساخت‌وساز چگونه هزینه انرژی ساختمان را کاهش می‌دهد؟
دو آپارتمان با متراژ و امکانات مشابه ممکن است هزینه‌های متفاوتی برای گرمایش و سرمایش داشته باشند. دلیل این تفاوت را باید در کیفیت طراحی، مصالح مصرفی و نحوه اجرای ساختمان جست‌وجو کرد.
عواملی مانند عایق حرارتی دیوارها و سقف، نوع پنجره‌ها، میزان نفوذ هوا، جهت‌گیری ساختمان و راندمان تجهیزات گرمایشی و سرمایشی، بر میزان انرژی موردنیاز برای سکونت تأثیر می‌گذارند.
ساختمانی که عایق‌کاری مناسبی ندارد، در فصل زمستان گرمای بیشتری از دست می‌دهد و در تابستان نیز گرمای محیط را آسان‌تر جذب می‌کند. در نتیجه، ساکنان برای ایجاد دمای مطلوب به مصرف انرژی بیشتری نیاز خواهند داشت.
به همین دلیل، کیفیت اجرای ساختمان و انتخاب مصالح مناسب تنها بر استحکام و زیبایی بنا اثر نمی‌گذارد؛ بلکه می‌تواند هزینه‌های چندین سال بهره‌برداری از ملک را نیز تغییر دهد.
ساختمان‌های کم‌مصرف چقدر به گرمایش و سرمایش کمتری نیاز دارند؟
گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، نیاز گرمایشی و سرمایشی ساختمان‌ها را در سه سطح مقایسه کرده است:
-
ساختمان‌های فاقد انطباق با مقررات انرژی
-
ساختمان‌های منطبق با مقررات انرژی
-
ساختمان‌های آماده کربن صفر (ZCRB)
ساختمان آماده کربن صفر به بنایی گفته می‌شود که با استفاده از پوسته حرارتی پربازده، عایق مناسب، پنجره‌های کارآمد و طراحی غیرفعال، نیاز به گرمایش و سرمایش را تا حد امکان کاهش می‌دهد. این عنوان الزاماً به معنای صفر بودن انتشار کربن ساختمان در شرایط فعلی نیست.
نتایج گزارش نشان می‌دهد متوسط نیاز سالانه گرمایش در ساختمان‌های فاقد انطباق با استاندارد، حدود ۱۴۰ کیلووات‌ساعت به ازای هر مترمربع است. این میزان در ساختمان‌های منطبق با مقررات به حدود ۵۰ و در ساختمان‌های آماده کربن صفر به نزدیک ۲۸ کیلووات‌ساعت می‌رسد.
در بخش سرمایش نیز اختلاف قابل‌توجهی مشاهده می‌شود. نیاز سالانه سرمایش ساختمان‌های فاقد انطباق با استاندارد حدود ۲۱۰ کیلووات‌ساعت به ازای هر مترمربع برآورد شده است؛ درحالی‌که این عدد برای ساختمان‌های منطبق با مقررات به حدود ۱۱۰ و برای ساختمان‌های آماده کربن صفر به نزدیک ۴۵ کیلووات‌ساعت کاهش پیدا می‌کند.
این مقایسه نشان می‌دهد رعایت استانداردهای انرژی و بهبود کیفیت ساخت می‌تواند نیاز ساختمان به تجهیزات گرمایشی و سرمایشی را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد.
چرا بهسازی ساختمان‌های قدیمی اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
یکی از نکات مهم گزارش آژانس بین‌المللی انرژی این است که بخش عمده ساختمان‌هایی که در سال ۲۰۳۵ وجود خواهند داشت، هم‌اکنون ساخته شده‌اند.
بر اساس این گزارش، ساختمان‌ها معمولاً بین ۶۰ تا ۱۰۰ سال عمر می‌کنند و نزدیک به ۷۰ درصد زیربنای موجود در سال ۲۰۳۵، در حال حاضر ساخته شده است.
این نسبت در اروپا حدود ۸۶ درصد، در آمریکای شمالی ۸۳ درصد، در چین ۷۸ درصد، در هند حدود ۷۰ درصد و در خاورمیانه و آفریقا نزدیک به ۶۷ درصد برآورد می‌شود.
بنابراین، کاهش مصرف انرژی در کشورهای توسعه‌یافته بیش از هر چیز به اصلاح و بهسازی ساختمان‌های قدیمی وابسته است. در کشورهایی که ساخت‌وساز جدید سهم بیشتری دارد، رعایت استانداردهای انرژی از همان مرحله طراحی و احداث اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
ساختمانی که امروز بدون عایق‌کاری مناسب و با تجهیزات پرمصرف ساخته می‌شود، ممکن است برای چند دهه هزینه انرژی بیشتری به ساکنان تحمیل کند. در آینده نیز اصلاح تأسیسات، تعویض پنجره‌ها و بهسازی پوسته ساختمان می‌تواند هزینه‌های اضافی به مالک تحمیل کند.
سرعت بهسازی انرژی ساختمان‌ها باید افزایش پیدا کند
آژانس بین‌المللی انرژی معتقد است برای کاهش مصرف انرژی در بخش ساختمان، تنها رعایت استانداردها در ساخت‌وسازهای جدید کافی نیست و باید برنامه‌های بهسازی ساختمان‌های موجود نیز گسترش پیدا کند.
طبق گزارش، در فاصله سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، سالانه حدود نیم درصد از زیربنای ساختمان‌های موجود جهان بهسازی انرژی شده است. اما برای رسیدن به اهداف پیشنهادی، این نرخ باید در دوره ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ به حدود ۰٫۸ درصد و در دوره ۲۰۳۰ تا ۲۰۳۵ به حدود ۱٫۱ درصد در سال افزایش یابد.
بهسازی عمیق ساختمان‌ها معمولاً به اقداماتی فراتر از تعمیرات جزئی نیاز دارد. اصلاح دیوارها، سقف، پنجره‌ها و سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی می‌تواند در کنار یکدیگر اتلاف انرژی را کاهش دهد و عملکرد ساختمان را بهبود ببخشد.
عایق‌کاری ساختمان چه تأثیری بر هزینه سالانه گرمایش دارد؟
یکی از بخش‌های قابل‌توجه گزارش IEA، مقایسه هزینه سالانه گرمایش خانه‌های عایق‌کاری‌شده و فاقد عایق در سه کشور بریتانیا، فرانسه و سوئد است.
بر اساس این بررسی، عایق‌کاری مناسب می‌تواند هزینه گرمایش ساختمان را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد.
برای نمونه، در بریتانیا هزینه سالانه گرمایش یک خانه فاقد عایق با استفاده از دیگ گازی حدود ۱۸۰۰ دلار برآورد شده است؛ درحالی‌که این هزینه برای خانه عایق‌کاری‌شده به حدود ۵۰۰ دلار کاهش می‌یابد.
در فرانسه نیز هزینه سالانه گرمایش گازی خانه فاقد عایق حدود ۲۶۵۰ دلار است، اما این رقم برای خانه دارای عایق مناسب به حدود ۵۰۰ دلار می‌رسد.
بیشترین اختلاف در نمودار مربوط به سوئد است؛ جایی که هزینه گرمایش گازی خانه فاقد عایق حدود ۴۲۰۰ دلار و خانه عایق‌کاری‌شده حدود هزار دلار در سال برآورد شده است.
این ارقام نشان می‌دهند که کیفیت عایق‌کاری می‌تواند در طول زمان تأثیر مهمی بر هزینه نگهداری و بهره‌برداری از ساختمان داشته باشد.
البته نوع سیستم گرمایشی نیز اهمیت دارد. گزارش نشان می‌دهد استفاده از پمپ حرارتی در فرانسه و سوئد، با شرایط بررسی‌شده، هزینه انرژی کمتری نسبت به دیگ گازی دارد؛ اما در بریتانیا هزینه انرژی پمپ حرارتی اندکی بیشتر برآورد شده است. این تفاوت به نسبت قیمت برق و گاز در هر کشور وابسته است.
افزایش مصرف برق برای سرمایش؛ چالش مهم ساختمان‌ها در مناطق گرم
افزایش دمای هوا، گسترش شهرنشینی و افزایش استفاده از کولرهای گازی باعث شده تقاضا برای سرمایش ساختمان‌ها در جهان رشد قابل‌توجهی داشته باشد.
طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، تقاضای جهانی برق برای سرمایش ساختمان‌ها از سال ۲۰۱۵ حدود ۵۰ درصد افزایش یافته و اکنون از کل برق مصرفی اتحادیه اروپا بیشتر است.
افزایش درآمد خانوارها، گسترش استفاده از تجهیزات سرمایشی و گرم‌تر شدن تابستان‌ها از عوامل اصلی این روند هستند.
با وجود اینکه میانگین بازده کولرهای جدید در دهه گذشته حدود ۲۰ درصد بهبود یافته، تفاوت قابل‌توجهی میان تجهیزات فروخته‌شده در مناطق مختلف جهان وجود دارد.
بر اساس نمودار گزارش، شاخص بازده انرژی کولرهای فروخته‌شده در ژاپن از حدود ۷ در سال ۲۰۱۵ به ۷٫۵ در سال ۲۰۲۵ رسیده است. در جنوب اروپا نیز این شاخص از حدود ۶٫۲ به ۷٫۳ افزایش یافته است.
در مقابل، بازده ثبت‌شده کولرهای فروخته‌شده در خاورمیانه در این مقایسه پایین‌تر است. گزارش همچنین تأکید می‌کند که عملکرد تجهیزات در شرایط اقلیمی محلی اهمیت دارد و اختلاف میان مناطق صرفاً به کیفیت دستگاه‌ها مربوط نمی‌شود.
در حال حاضر ۱۱۸ کشور جهان استانداردهای حداقل عملکرد انرژی برای کولرهای گازی دارند که بیش از ۹۰ درصد تقاضای جهانی سرمایش را پوشش می‌دهد. با این حال، میزان سخت‌گیری این استانداردها در کشورها یکسان نیست.
سرمایه‌گذاری در بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها باید بیش از سه برابر شود
اجرای استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر، بهسازی ساختمان‌های قدیمی و استفاده از تجهیزات کم‌مصرف به سرمایه‌گذاری گسترده نیاز دارد.
طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، سرمایه‌گذاری جهانی در بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها، برقی‌سازی و بهبود تجهیزات مصرف‌کننده انرژی در سال ۲۰۲۵ از ۳۷۰ میلیارد دلار فراتر رفته است.
با این حال، برای دستیابی به مسیر پیشنهادی کاهش شدت مصرف انرژی، سرمایه‌گذاری سالانه باید تا سال ۲۰۳۵ به نزدیک ۱٫۲ تریلیون دلار برسد؛ یعنی بیش از سه برابر شود.
در اقتصادهای پیشرفته، میانگین سرمایه‌گذاری سالانه باید از حدود ۲۵۰ میلیارد دلار در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به نزدیک ۴۸۵ میلیارد دلار در دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵ افزایش پیدا کند.
در اقتصادهای نوظهور و درحال‌توسعه نیز این رقم باید از حدود ۱۲۰ میلیارد دلار به بیش از ۴۰۰ میلیارد دلار برسد.
برای تأمین این منابع، گزارش استفاده از ابزارهایی مانند وام‌های کم‌بهره، یارانه‌های هدفمند، قراردادهای مبتنی بر عملکرد انرژی و مشارکت سرمایه عمومی و خصوصی را پیشنهاد می‌کند.
هزینه انرژی چه تأثیری بر ارزش و انتخاب ملک دارد؟
افزایش اهمیت بهره‌وری انرژی می‌تواند معیارهای انتخاب و ارزیابی ملک را تغییر دهد. خریداران و مستأجران علاوه بر متراژ، موقعیت مکانی، سن بنا و امکانات، به هزینه‌های احتمالی نگهداری و مصرف انرژی نیز توجه خواهند کرد.
ساختمانی که عایق‌کاری مناسب، پنجره‌های کارآمد و تجهیزات کم‌مصرف دارد، می‌تواند هزینه جاری کمتری برای ساکنان ایجاد کند. در مقابل، واحدهایی که از نظر طراحی و اجرای تأسیسات عملکرد ضعیفی دارند، ممکن است در بلندمدت هزینه بیشتری به مالک یا مستأجر تحمیل کنند.
از این منظر، برچسب انرژی ساختمان می‌تواند به خریداران و مستأجران کمک کند تا اطلاعات دقیق‌تری درباره عملکرد انرژی ملک به دست آورند و هزینه احتمالی گرمایش و سرمایش را در تصمیم‌گیری خود لحاظ کنند.
البته ارزش نهایی یک ملک به عوامل متعددی مانند موقعیت، کیفیت ساخت، امکانات، وضعیت بازار و شرایط اقتصادی بستگی دارد و بهره‌وری انرژی تنها یکی از معیارهای ارزیابی ساختمان است.
جمع‌بندی؛ بهره‌وری انرژی به یکی از معیارهای مهم کیفیت ساختمان تبدیل می‌شود
گزارش سال ۲۰۲۶ آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد که مصرف انرژی ساختمان‌ها سهم بزرگی از تقاضای انرژی جهان را تشکیل می‌دهد و کاهش این مصرف به بهبود طراحی، کیفیت ساخت، عایق‌کاری، ارتقای تجهیزات و بهسازی ساختمان‌های قدیمی وابسته است.
افزایش هزینه‌های انرژی می‌تواند توجه خریداران و سازندگان را بیش از گذشته به کیفیت اجرای ساختمان و هزینه‌های دوره بهره‌برداری جلب کند. در نتیجه، انتخاب مصالح مناسب، طراحی اصولی و استفاده از سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی پربازده، علاوه بر کاهش مصرف انرژی، می‌تواند به ارتقای کیفیت اقتصادی ساختمان کمک کند.
برای سازندگان نیز توجه به بهره‌وری انرژی از مرحله طراحی و انتخاب مصالح اهمیت دارد؛ زیرا هزینه‌ای که در زمان ساخت برای بهبود عملکرد انرژی پرداخت می‌شود، می‌تواند از تحمیل هزینه‌های بیشتر به ساکنان در سال‌های آینده جلوگیری کند.
منبع: آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، گزارش ویژه بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها (Special Report on Buildings Efficiency)، سال ۲۰۲۶.